Partizanlığın hind gözəli - “Quldurlar kraliçası”

“Mən doğulanda itdən də dəyərsiz biri idim, indi isə kraliçayam. Əslində çoxdan ölmüş olmalı idim, amma hələ canlıyam. Qoy şahidliyim, taleyimin təkrarlanmamağı üçün yer üzündəki bütün yoxsullara və əzilmiş qadınlara uzanan bir əl olsun...”.

Hindistanın “Robin qud”u, “Quldurlar kraliçası”, əfsanəvi partizan Pulan Devinin bu iki sətirlik sözləri həyatının ən ifadəli leytmotividir, bəlkə də. Devinin 14 yaşından dağlarda, əlində silahla keçən həyat hekayəsi başlanğıcından sonuna qədər faciələrlə zəngindir.

Həyatda zəngin yaşamaq yox, həyatını zəngin yaşamaq istəyən adamlar məhz tarixdə qala bilir. Müasir dövrün unudulmaz qəhrəmanı olan Pulan Devi də belələrindəndir.

***

Bu qadının partizanlıqdan millət vəkilliyinə qədər getdiyi yol haradasa Türkiyənin “Qızıldərə” faciəsində yeganə sağ qalan, Mahir Çayanın silahdaşı, bu gün isə millət vəkili olan Ərtuğrul Kürkçünü mənə xatırladır. Bu hind gözəlinin bioqrafiyası mənim üçün qəhrəmanlıq salnaməsidir. Ondandır ki, haqqında kitablar yazılıb, filmlər çəkilib.

O, 1963-cü ildə Hindistanın Jalaun bölgəsində ən aşağı kastaya mənsub bir kasıb ailədə dünyaya gözünü açır. Ailənin 4 uşağından biridir. Erkən vaxtda - 11 yaşında zorla ərə verilir. Özü də 30 yaş böyük adama.

Evdə yediyi yumruq - dayağa, işgəncələrə tab gətirməyib qaçmaq qərarı verir. Qaçarkən quldurlar tərəfindən yaxalanır, onlar tərəfindən dəfələrlə təcavüzə məruz qalır. Hamar bir tale yaşamayan Pulan quldurların əlindən qaçsa da, intiqam hissi ilə alışıb-yanırdı.

Odur ki, bu arzuyla quldurlara qoşulur. Dəstənin liderinə aşiq olur, onunla evlənir. Amma çox çəkmir ki, əri öldürülür, Devi dəstənin başına keçir, özünü “Quldurlar kraliçası” elan edir, varlılara, zadəganlara qarşı savaşır. Bu artıq o vaxtıydı ki, Devin yeniyetməydi.

***

Təşkilatın içində yerini möhkəmlədən cəsur qadın Behmai kəndində ona təcavüz etmiş bütün kişiləri sıraya düzərək öldürür. Devi qisasını alır. Onun əmri ilə 22 kişi qətlə yetirilir. Sonra ələ keçir və məhkəməyə çıxarılmadan barəsində 11 il həbs cəzası kəsilir.

Lakin namusunu təmizləmiş qadının mübarizəsi həbsxana hücrəsində başa çatmır. Onun aldığı mənəvi zərbə ömrünün axırına qədər qadınlara zorakılıq etmiş kişilərə və varlılara qarşı mübarizənin təməl prinsipinə çevrilir. Və bu gün də dünyada əzilən qadınların simvolu kimi qəbul olunmaqdadır.

***

Devinin həbsxana əzabları bitmək bilmirdi. Səhhətində isə ciddi problemlər var idi. Onu zindanda təşkilatının kişi üzvləri ilə birlikdə saxlayırdılar. Amma səhhətində yaranmış ağır əzablara görə həbsdən xəstəxanaya yerləşdirilir, burada isə haqqında əfv verilir. İndi irəlidə “Quldurlar kraliçası”nı daha əzmli, silahsız, toplumun, əzilən qadınların hüquqları uğrunda dinc mübarizə gözləyir.

Beləliklə, dağlardan enən, həbsxanadan çıxmış partizan hind gözəli xalqının hüquqlarını parlamentə müdafiə etməyə başlayır.

Eynilə Ə.Kürkçü kimi. Dəniz Gezmişləri xilas üçün ordu ilə toqquşmadan sağ çıxan 13 gəncdən biri olan Kürkçü uzun müddət həbsxanada işgəncələrə məruz qalır. Azadlığa çıxandan sonra parlament üzvü olur. Bu gün də Demokratik Xalq Partiyasının lideridir.

Devi isə yoxsul ailədən çıxmış təhsilsiz, oxumağı-yazmağa bilməyən bir qız idi. Ancaq təhsilsiz millət vəkili hind xalqının sevgisini qazanır, baş nazir olmağı hədəfləyir. Bu o zamandı ki, İngiltərə parlamenti onun Nobel mükafatına namizədliyini irəli sürmüşdü. Devini qabaqda Nobel və baş nazirlik gözləyirdi.

Amma xalqın rəğbətini qazanmış qadının baş nazirliyə gedən yolunu məhz partizanlıq dövründə yarımçıq qoyduğu bir bədbəxtlik kəsir.

***

Devi 2001-ci ildə öldürülür. Onu vaxtilə Behmaidə öldürdüyü kişilərin intiqamını almaq istəyən bir adam qətlə yetirir. Ölkə üçün şok terapiyasındadır. Bu hadisəyə görə Hindistanda etiraz aksiyaları baş qaldırır. Xalq hökuməti Devinin təhlükəsizliyini yaxşı təmin etməməkdə günahlandırır. Bəli, hökumət millət vəkilinin mühafizəsini təşkil etməliydi...

Ölümünə qədər 14 yaşından dağlarda döyüşən, ömrünün 11 ilini həbsdə keçirən “Quldurlar kraliçası” oxumağı və yazmağı bilmədiyi üçün bütün yaşadıqlarını iki yazıçıya danışır. Bu kitab iki yazıçının 8 ay ərzində Hindistana etdiyi 8 səfərdən sonra ərsəyə gəlir. Kitab “Quldurlar kraliçası” adlanır. Onun isə macərası sonun başlanğıcında - Behmai hadisəsinə görə bitir…

“Cırtdanların Qulliverliyi”; Muğanna və Markes

Köhnə kişilərdən, klassiklərdən, “Çayçı Məmməd”dən oxuyub belə öyrənmişik. Öyrənmişik ki, hər gün yazmaq, hər gün çap olunmaq heç də gözəl yazmaq deyil. Bizə belə tərbiyə, öyüd-nəsihət veriblər; onlardan belə görmüşük, az yazmaq oxumağa tələbatı artırır, sözün çəkisini qaldırır, mənasını, hikmətini dərinləşdirir.

 Virtual redaksiyaların, feysbuk agentliklərinin, fəza yazarlarının göbələk kimi artdığı “çat” və “like” dövründə isə asilərin nəsihəti ikiqat aktuallaşır. Hər gün müdrik baxışları ilə qəzet səhifələrindən, sayt balkonlarından sırtıqcasına boylanan o müəlliflərin tanınmış olması vəziyyəti şərtləndirmir. Hələ bilməz olmaz ki, sən populyarsansa həm də qəbul edilirsən.

Qəbul edilmək üçün abır-həya da lazımdır. Oxucunun zəhləsini tökən o marıtlamış sifətləri hər gün görmək xoş olmadığı qədər yorucu, boz və darıxdırıcıdır. Onlar oxunmurlar, təkcə ona görə yox ki, istedadsız yazırlar, həm də illərdir sərsəm “ideya”larla çıxış edirlər, onların yazdıqlarını göyərti satan da bilir.

Müəllif isə oxucunun bilmədiyini yazandır, fərqlilik yaradandır, sənət adamıdır, rəssam kimi sözlərə müxtəlif çalarlar vermək səriştəsidir, zərgər təki cümlələri mıncıq düzəndir. Məktəb inşası səviyyəsində yazmaqdan kənara çıxa bilməyənlərin həyasızlığı bəzən əndazənin o həddini aşır ki, az qala özlərini böyük ədib məktəbi kimi təqdim etsinlər. Belə yerdə Yılmaz Güneyin “Haqlı - haqsız olduğum zamanlarda deyil, qarşımdakı adam olmayanda susuram” fikri xatırlanır. Virtualda üç kateqoriya adamlar var: 
I - Onlar bir qrupdurlar, bir-birilərinin çeynənmiş, geydirmə, mənasız yazılarını “möhtəşəm”, “filankəs əlinə sağlıq”, “heç belə yazı görməmişdim” başlığı ilə paylaşırlar.
II - Bir qrup ədəbiyyat adına soxuşdurulanlardır ki, onlar da bir-biri ilə hər gün pivə içib, şəninə tərif yağdırırlar, saytlar da bunlardan müsahibə alır.
III - İstənilən məsələdə qərəzli mövqe qoyub, heç nə ilə razılaşmayıb, cığallıq edib, daxilində barışsa belə kompleksindən irəli gələrək etiraf etməyib, təki axına qarşı getdiklərini nümayiş etdirənlər fəsiləsini görmək olar.  

***  

 Ədəbiyyat - nəsr, nəzm, romançılıq, pyes, şeir ağır işdir. Keçmişdə dodaqdəyməz təcnisdən tutmuş müxəmməsə qədər yazmaq üçün qollarını çırmalayıb, özünə əziyyət verənlər olub. Nə var ki, mən bu üslubda yazan ilkəm.

Hərçənd, müasir poeziyada kimsə novatorluq, yeni janr haqda düşünmür, ehtiyac da yaranmayıb. Bu sənət Kamyunun “Sizif”i qədər ömürlük əzabdır. Həyatda jurnalist, dulusçu, pinəçi, qaynaqçı, pilot olmaq da mümkündür.

Ədəbiyyat adamı olmağa iddia etmək isə “şir ürəyi” və həya tələb edir. Bu gün nəsrə iddialılarda isə nə birinci, nə ikinci var. Olsa-olsa onlarda ədəbiyyatı lağa qoymaq, ələ salmaq, məsxərəyə çevirmək yanğısı var. Mütaliəsinə və dünyəvi ədəbiyyata hörmət edən adam onların kitabcığazlarını nəinki vərəqləməz, əlinə belə götürməz.

Nəsr novatorluğu diktə edir. Kimsə demir ki, Tolstoyun “Anna Karenina”, Anarın “Beş mərtəbəli binanın altıncı mərtəbəsi”, yaxud Mopossanın “Həyat”ını təzədən yazmaq olmaz, olar. Amma onu kimsə oxumaz. Axı heyrətləndirmək istedadı olmalıdır?!
Çünki bu nəsrlər dövründə bir yenilik idi. İndi insanların gündəlik “Həyat”ı “Anna Karenina”ya oxşayır. O ki qala bu mətnlərlə oxucunu təəccübləndirməyi bacarasan. Demək ki, bizim ədəbi çevrələrdə yazıçı avtoritetliyi etmək istəyənlərin istedadsızlıqdan savayı, mövzu qısırlığı da varmış.

Məsələn, dövründə kitabının satışına qadağa qoyulmuş Vladimir Bartol “Alamut”u yaza bilmək üçün 21 tarixi qaynaqları araşdırıb, ciddi nəticələrə hasil olandan sonra romanı qələmə almağa cəsarət edib. Gəl ki, bugünkü ədəbiyyatımızda “lotuluq” arzusunda olan “cırtdanların Qulliverliyi”nə baxaq.

***

Nə Şopeni Corc Sand, nə Nitsşeni Lui Salomi, nə də Kafkanı Milena öldürmədi, tam tərsinə yaratmaq üçün bu qadınlar onları gücləndirdi, yazmaq eşqini alovlandırdı. Bəxtiyar Vahabzadə danışırdı ki, mən kədərdən ilham alıram, sevincdən nə pay götürüb yaza bilərəm?

Doğrudan doğruya insan taleyindəki üzücü, qəmginlik yaradan hadisələr yalnız yazmağa adamı həvəsləndirir. Kafka Milenaya “Sənsiz yaşaya bilmirəm, sənlə də yaşaya bilmirəm” yazarkən ədəbiyyatda azadlıq faktoruna diqqəti cəlb edirdi.

Köhnə deyimdir ki, evlilik ədəbi azadlığı məhdudlaşdırır. Yazıçı Milenanın xiffətini çəkərkən kədərlənir, ilhamlanır yeni-yeni möcüzələr yaradanda onunla da yaşamağı xəyal edirdi. Yaşadıqlarını yazanlar xalüqələr yaratmağa qadirdir.

Kafkanın Milenaya yazdığı kimi, Nitsşenin Salomiyə məktubları da çağdan dövrün nasirləri üçün ibrət dərsi olmalıdır. Çünki sevgi ədəbi prosesin eleksiya vəziyyətindən orqazm halına qədər vacibdir, bunun zavyazkası, razvyaskası, kulminasiyası var, finala isə bəzən gərək qalmır.

Bizimkilər isə yazdıqlarında sevgini ələ salıb, çürüyü çıxmış “azad seks” mövzusunu “acı bağırsaq” kimi uzadırlar. Sevgi isə yaradıcını “ədəbi cırtdan Qulliver” arsenalından çıxarır, işıqlı adama çevirir.

***  

Və bu, o günləriydi ki 1 aprel - gülüş günü Azərbaycanın İsasını itirdik. Bəli, İsa Muğannanı. Vay o qələm adamının halına ki, yüzlərlə yazısı, kitabları, hekayələri nəşr edilə, hələ də yazıçı kimi birmənalı qəbul edilməyə. Bir hissə sənə publisist deyə, kiçik zümrə yazıçı kimi tanıya.

İsa Muğanna isə elə bir düha, sənətkarıydı ki, alnında yazıçı damğası vardı. Mübahisəsiz, şərhsiz, dedi-qodusuz ədəbiyyatın minarəsinə əyləşmişdi. Bax, bu yerdə yazının əvvəlindəki qeydlərə qayıtmalı oluruq. Həyatda jurnalist, mühəndis, poçtalyon olmaq mümkündür, yazıçılıq isə mürəkkəb işdir.

Hər adamdan Molla Pənah Vaqif çıxmaz. Muğanna isə o yazıçıydı ki, sözləri zərbül-məsələ, sitata, aforizmə çevrilmişdi. Ümumiyyətlə, yazdıqlarından azı 3-4 fikri dillərdə əzbərə çevrilməyənin ədəbi mühitdə yeri aşağıdadır.

Muğanna isə “kiçik həşərat böyük həşəratdan, quzu qurddan, gücsüz insan güclüdən, cəmi bəşəriyyət də Allahdan qorxur” fikri ilə yaddaşlarda həkk olunub. Bu yerdə “güclü gücsüz insan yoxdur, kamil insan var, bir də cahil” cavabı da Nəsiminin yox, Muğannanı qələmindən çıxıb. “Vəsf zamanı deyil, ay afət” də İsanın məhsuludur.

Biz Nəsimini görməmişik, qəzəllərində, çıxışlarında belə sözlər olmayıb. Demək, Muğanna cazibəsidir, biz yazıçının yaratdığı Nəsimini sevmişik, həqiqi İmadəddini tanımırıq. Yaxud “Gedən cismimdir, ruhum sizinlədir” kəlamını bəlkə də heç Nəsimi söyləməyib. Xalid Kazımlı doğru yazmışdı, Muğanna Pensilvaniyada yaşasaydı Selincerdən az şöhrətli olmazdı. Görünür, ədəbiyyatda coğrafi uğursuzluq da var.

***

 

 Nəhayət, belə vaxtda Muğannanın vəfatından 17 gün sonra, aprelin 18-də magik realizmin nəhəngi Markes də kainatla vidalaşdı. Qəzetçilikdən yazıçılığa gedən uzun bir həyat yolunda sağlığında bütün yaradıcı arzularına çatmışdı.

Muğannadan fərqli olaraq, bütün dünya Markesi oxuyurdu. Obamadan Əliyevə qədər Markeslə bağlı baş sağlıqlarına rast gəlinirdi. Markes müsahibəsində ədəbiyyatın necə əziyyətli iş olduğunu təsdiqləyirdi. O deyirdi ki, “8 saat ərzində güc-bəla ilə cəmi yarımca səhifə yaza bilirəm. Yazdıqlarımla döyüşürəm, bu döyüşdə Söz qalib çıxır”.

Muğanna ilə Markesin böyüklüyü də “Qulliverlər” üçün bu mənada bir dərslikdir. Amma çətin ki, təkəbbürlü, xudpəsəndlər “boğazdan yuxarı” söhbətlərindən, yazılarından əl çəksinlər. Çünki bu ölkədə onları oxuyanlar efirdə maştağalı meyxana deyən Kərimi çağırıb Markes haqda sual verənlərdir, meyxanaçı da deyir ki, qoy Kolumbiya xalqının canı çıxsın bizim yazıçıları tanısın, Amalya Pənahova isə Qabrieli müğənni bilir.

İndi görün, hansı ölkədə kimlərlə eyni pasportu daşıyırıq. Əsl sənət yanğısı ilə yazanlar bilirlər ki, ədəbiyyatda uğur lotoreya kimidir, bəzən. Müəllifi ölüm yatağında belə yaxalaya bilər talequşu. Saramaqo kimi nəhəng 50 yaşdan sonra əsərlərini oxutdura bilib. Canınızı sıxmayın!!!

BALAXANSKİ

Fransız yazıçısı Prosper Merime qədər məni novella janrında heyrətləndirən ikinci nasir olmayıb və onun “Mateo Falkone” novellası bir dostluq fəlsəfəsi kimi nəyə desən dəyər. Matteo xanımı Cüzeppa və yeganə oğlu Fortunato ilə kiçik bir kənddə sakit həyatı tərzi sürür.

Lakin həbsdən qaçan siyasi məhbus Cannettonun onların kəndində gizlənməsi bütün sakitliyi pozur və Matteonun ailəsində faciə üz verir.
Onun dostu olan qaçaq Cannettonin gizləndiyi yer oğlu Fortunato tərəfindən bir bahalı saat müqabilində düşmənə ələ verilir. Matteo xəyanəti bağışlamayaraq oğlunu güllələyir. Bu dostluğa sadiqlik, əqidənin dönməzliyidir.

Müqayisə qüsurlu olsa da, Elşən Balaxanskidə Matteo Falkone xarakterini müşahidə etmişəm. Hərçənd ki, belə bir hadisə üz verməyib. Ancaq dosta sadiqlikdən nümunə gətirməkdən söhbət gedirsə, başqa müqayisə tapmadım.

Fransız yazıçısı Prosper Merime qədər məni novella janrında heyrətləndirən ikinci nasir olmayıb və onun “Mateo Falkone” novellası bir dostluq fəlsəfəsi kimi nəyə desən dəyər. Matteo xanımı Cüzeppa və yeganə oğlu Fortunato ilə kiçik bir kənddə sakit həyatı tərzi sürür. Lakin həbsdən qaçan siyasi məhbus Cannettonun onların kəndində gizlənməsi bütün sakitliyi pozur və Matteonun ailəsində faciə üz verir. Onun dostu olan qaçaq Cannettonin gizləndiyi yer oğlu Fortunato tərəfindən bir bahalı saat müqabilində düşmənə ələ verilir. Matteo xəyanəti bağışlamayaraq oğlunu güllələyir. Bu dostluğa sadiqlik, əqidənin dönməzliyidir. Müqayisə qüsurlu olsa da, Elşən Balaxanskidə Matteo Falkone xarakterini müşahidə etmişəm. Hərçənd ki, belə bir hadisə üz verməyib. Ancaq dosta sadiqlikdən nümunə gətirməkdən söhbət gedirsə, başqa müqayisə tapmadım. Bu gün Balaxanskinin doğum günüdür və onun haqda yazmaya bilməzdim. Balaxanski kimdir? Sadə oxucu üçün sadəcə “Yeni Müsavat” qəzetinin kriminal jurnalisti, bəlkə də mətbuatın mütəşəkkil qələmlənmiş dəstəsinin başçısıdır. Mənimçünsə, birinci, güvənilən İNSAN, ikinci, xoşbəxt ailə sahibi, üçüncü ölkəsini sevən vətəndaş, dördüncü, qələm partizanı, beşinci rəisimizdir. Lazım gəlsə, altıncını da, deyə bilərəm, amma sirr qalsın. Balaxanskini tanıyanlar razılaşar ki, o qələm partizanıdır və yorulmadan döyüşür. Bunun adı jurnalistikada bədəvi ərəblər kimi köçəri həyat tərzidir, oturacaq jurnalistikasından imtinadır və həm də daim əzilənlərin, istismar olunanların yanında olmaqdır, əlini silaha (qələmə) sarıb ölənəcən döyüşməkdir. Balaxanski imzası mətbuatda brendə çevrilib və hətta, başqa imzayla yazanda hamı bilir ki, bu onun qələminin məhsuludur. Mənimçün həyatda dost itirmək qədər ikinci böyük itki yoxdur və itirə-itirə özüm itirəm, yox oluram. Odur ki, sağlığında insanları qiymətləndirməyin tərəfdarıyam. Balaxanski haqda yazmaq qərarı da bundan irəli gəlir. Bir çox addımlarımda onun verdiyi tövsiyələrin faydalı olması isbat edib ki, bu insan təkrarsızdır. Məncə, hamının sevimlisinə çevrilmək yaxşı perspektiv vəd etmir. Çünki sonda səni sevən hamını kədərləndirib gedirsən. Bunu yazıram sənin sağlığına, rəis!!!

“Yarımçıqların ədəbiyyatı”

Ədəbiyyatda uğursuzluq siyasətdəkindən depressiv olur. Ümidsizlik, tənhalıq və xəstəlik düçar olur müəllifin canına. Aylarla evdən çıxmayıb, dörd divar arasında isterik vəziyyətdə çıxış yolları axtarır. Onun yazdıqlarını nüfuzlu və mütaliə zövqü fərqli olan adamlar oxumurlar. Çarə qalır yeniyetmələrin kumirinə çevrilməyə.

Onlar üçünsə fərqi olmayacaq müəllifin nə yazmağı, təki pornoqrafik cümlələr qarşısına çıxsın. Beləcə cavanlar böyüyür, dipdiri nəsil dəyişir, yeni gələn yeniyetmələr onu oxumağa başlayırlar. Hər yeni gələn nəsil tezliklə ondan amansızcasına imtina edir.

Belədə ədib olduğu yerində saymağa davam etməkdədir. Buna ədəbi dəryada balaca balıqların yırtıcılara yem olması da söylənir. Əkrəm Əylisli ilə görüşümüzdə demişdi ki, ədəbiyyatda avtoritetlik edə bilməyənləri tezliklə meydanda bir kənara qısacaqlar. Ona görə bu gününün yazanları təqsiri oxucuda (guya azərbaycanlılar kitab oxumur) görməkdənsə, güzgüyə arabir baxmaları vacibdir.

Tanıyıb-tanımadığım böyük oxucu ordusu gözümüzün qarşısında gəlib keçir; bir neçə xarici dil bilən, dünya ədəbiyyatını başqa dillərdə mənimsəyən, elmi-fəlsəfi polemikaya hazır insanlar var. Onları qazanmaq imkanı müəllifin üzərinə düşür. Bunun üçün Yılmaz Güneyin “qulağa sırğa” ediləcək sözü var “Mən yaxşı niyyətimlə yalnız bu gün itirirəm. Sən xaraktersizliyinlə bir ömür”.

Müəllifin ictimai çəkisi, sanballı çıxışı və cazibədar xarakteri bir-birini tamamlamayanda oxucu onunla tələm-tələsik üzülüşür, yazıçı ilə görüşmək ona maraqsızlaşır, səviyyəsinə uyğun əsərlərə bağlanır. “Bəyin oğurlanması” filmində kəndlinin təbirincə desək “siz də elə çəkin ki, inandırıcı olsun”. Yəni, şəxsiyyətlə yaradıcılıq çulğalaşmalıdır.

***

Turgenev yazırdı ki, “bir xarakterlə maraqlananda o ağlıma hakim kəsilir. Gecə-gündüz məni təqib edir və ondan üzülüşənə qədər rahatlıq vermir”. Hardasa o fikrimdə hələ də qalıram ki, XXI əsr ədəbiyyatda bütöv şəxsiyyət yetişdirə bilmir; yarımçıq ziyalılar, ədəbiyyatın sublimasiyasını həyata keçirən yazarlar əhatəsində çağdaş ədəbiyyatın yaranması nonsens görünür.

Amma bu, tək Azərbaycana şamil deyil. Dünyada ədəbiyyatın və incəsənətin böhranı yaşanır. Bizdə isə “yarımçıqların müdrikliyi” cəmiyyət üçün dərslik ola bilməz. Onlar özləri kimi yazdıqlarında da xarizmatik xarakterlər, nümunəvi personajlar, iradəli və oxucunun özünü axtaracağı obrazlar yarada bilmirlər.

Mənim üçün xarakter vacibdir. Tolstoyun “Hacı Murad”ı hər nə qədər əslində satqın olsa da, yazıçı xarakter yarada bilib. Yaxud Somerset Moemin “Striklənd”i ziddiyyətli, bəlkə də kiminsə nifrətini qazanan personaj olsa belə, ədib tipaj təsvir etməyi bacarıb.

Azərbaycanda azı 10 ildə yazılan kitablarda bir yadda qalan və dillərdə əzbər olan qəhrəman və ya düşmən obrazı xatırlamıram. Kəsəsi, tez-tez “yeni yazarlardan filankəsin kitabını oxumusanmı” sualına “YOX” deməklə kifayətlənirəm. Çünki onların özləri mənasız olduğu qədər yazdıqları da monoton və cansıxıcıdır.

Nəsrə iddialılardan vərəqlədiyim, girişdəki ilk cümlələrindən bezib qırağa tulladığım kitabları olub. Deməli, onları ədəbiyyata sırıyıblar, ya da özləri poliqonun boşluğundan istifadə edib soxulublar. Bir həqiqəti bilmərrə şəkildə inkar etmək olmaz ki, belələri gec-tez səhnədən çıx(arıl)ıb gedəcəklər. Necə ki, bu enişi, qürub dövrünü görməkdəyik.

*** 

“Məni əvvəllər olmayan bir şeyin yaradılması prosesi çox maraqlandırır. Heç nədən tarix yazıram. Və tarixi insanlara nəql eləməkdən zövq alıram”. Ədəbiyyat haqda ən mükəmməl tərifi bəlkə də bu fikirlərlə kommunist - yazıçı Doris Lessinq verib.

Lessinq inandırır ki, ədəbi proses heçlikdən yaranan hadisədir, burada cütləşməyə, mayalanmaya, istinada lüzum yoxdur. Bəs, bizimkilər nə edir? Adını po(x)stmodernizm qoymaqla, klassiklərin əsərlərindən oğurluq edirlər, bədii təsvirlərdə köçürməyə əl atırlar, hətta canlandırılan obrazları, xitabları belə plagiatdır; rabitəsiz abzaslar, məzmundan yerli-yersiz haşiyəyə çıxmalar, hər beş cümlədən ikisində təkrarlıq, çeynənmiş cümlələr, mətnin girişindən az sonra başlanğıcda nələr yazdığını unutduran yeni fazalar, emosiyasız, qırıq-qırıq cümlələrdən calaqlanmış, bəsit Azərbaycan dilində qələmə alınan söz yığıntısını roman kimi qələmə verirlər.

Və ən əsası personaj yoxdur, varsa da yadda qalmır. Siz yeni nəsr yazanların birinin kitabından məşhur obraz göstərin ki, oxucu onu adla tanısın, müqayisə və müzakirə etsin, örnək götürsün, misal üçün Knyaz Mışkin, Don Kixot, Qurbanəli bəy və də Doktor Dalbanezo kimi sadalansınlar.

Bəs, Kəbirlinskiyə nə deyirsiz? Qoca Anarı qoyun bir kənara, gəncliyinizdə siz Kəbirlinskinin qarşısına çıxarılacaq hansı obrazı yarada bildiniz? Özü də “gənc yazar” deyə illərdir qəzetlərdə təqdim olunan müəlliflərin azı 35 yaşı var, qalanları da gənc ikən yaşlanıblar. Odur ki, lakonik şəkildə arqumentləşdirə bildiyim komponentləri oxucu müəllifin yazdıqlarında görməyəndə onunla yollarını ayırır. Belə yerdə yazıçı üçün bundan böyük fəlakət, məşəqqət yoxdur.  

*** 

Kontur arqument kimi Nitsşenin sağlığında qədir-qiyməti olmadığını, yazdıqlarının ciddiyə alınmadığını, kitablarının vərəqlərini peraşki bükməyə istifadə olunduğu göstərmək olardı. Bir şərtlə, Nitşse hansı dövrdə yaşayıb, necə bir ağır xəstəlikdən əziyyət çəkib, haqqında olmazın şayiələr yayılıb, onu şəxsən tanıyanları düşüncələri cəzb edib, fəlsəfəsi Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsinə qaynaq olub. Axı hamı Nitşse ola bilməz?!

Kim ixtiyar verir ki, belə primitiv “arqumentdən” istifadə edib, özünü düha sayasan, Nitşseylə ayaqlaşasan, üfunət iyi verən kitablarının oxunaqsızlığını insanların kitabdan uzaq düşməsinin boyuna biçəsən. Elə filosofun diliylə desək “Nəsən, o ol”. 

Ola bilməyəndə “sağlığında filan yazıçını da bizi kimi oxumurdular, gələcək nəsillər qiymətimizi verəcək” deyə təkəbbürlü, oxucuya idiot kimi baxmaq çıxışlarından uzaqlaşmaq lazımdır.

Çünki Nitsşe onu oxumayanlara savadsız deməyib, ya da bunu özünə dərd edib gələcək nəsillərin bəraətini gözləməyib. Sağ ikən ətrafındakı beyinlər filosofa impuls olub, zahidanə həyat isə onu stimullaşdırıb.

Bu günlərdə oxumağa davam etdiyim İrvin Yalomun “Nitsşe ağlayanda” əsərində də dahinin qeyd elədiyim ovqatı ibrətamizdir. Hər halda “yarımçıq ədəbiyyat” yiyələri “Nəsən, o ol” kəlməsi üzərində baş sındıra bilərlər...

Doğmalaşmayan “Yad”

“İnsan madam ki, öləcək, bunun necə və nə zaman olacağının əhəmiyyəti yoxdur” - yad və laqeyd adamın dilindən yalnız bu sözləri eşitmək mümkündür. O da mümkündür ki, biganə, soyuqqanlı adamların içində bir təlatüm, burulğan gizlənir.

                                   

Bu hiss gec-tez, ən ekstremal vəziyyətdə özünü büruzə verir. Kamyunun “Yad”ı da belə adamdır. Nə vaxt ki dünya-aləm və özü onun vecinə deyildi, onda Merso üçün heç bir təhlükə yoxuydu. Elə ki, qətl törətdiyinə görə barəsində edam hökmü çıxarılır, Yad öz taleyinə qarşı biganə qala bilmir. Ətrafdakıların lənətini qazanan, anasının ölümünə ögey yanaşan, görüşdüyü qadınla evlənib - evlənməməyin fərqinin olmadığını deyən Yad tezliklə qarşımızda özünə qarşı doğmalaşır.

Zira, insan öz meyitinə diri və açıq gözlə baxmağı bacarmır, can şirindir. Kamyu qəhrəmanını son sətrinə qədər barışmaz və məğrur göstərməyə çalışır. Ancaq bu axıra qədər alınmır; bir neçə il həbs cəzası alacağını güman edən Merso ölüm hökmündən diksinir.

Çətin ki, bu povesti az adam oxusun. Ona görə sözü acı bağırsaq kimi uzadıb, kitabın fəlsəfi mahiyyəti haqda dastan açmaq fikrindən uzağam. Mənim “Yad”ın tərcüməsi ilə bağlı narahatlığım var. Açığı, Əlisa Nicat kimi təcrübəli, ədəbiyyatı dərindən bilən müəllifin dilindən tələm-tələsik, başdansovdu, primitiv sözlərdən calaqlanmış cümlələri oxumaq məyusedicidir.

Heç gözləməzdim. Əlisa müəllimin bloqunu və ümumən yazdıqlarını izləyən biri kimi onun hansı baqaja malik olduğuna bələdəm. Amma “Yad”ı oxuyanda inanmaq olmur ki, bunu Kamyu yazıb, Əlisa müəllim də tərcümə edib.

Sanki naşı bir tərcüməçini əlindən çıxan məhsula oxşayır. Bu A.Kamyu və Ə.Nicat adına qəbahətdir. Buna ya uğursuz tandem, ya da “Yad”a yad münasibət deyilməlidir. Tərcüməyə gəlincə, əsər “dedim-dedi” dialoqundan ibarətdir, bir müxbirin hazırladığı reportaj üsuluna oxşayır, personajların dilindən hansı sözlərin deyildiyi tez-tez rabitədən çıxıb, setdən itir. Mənsubiyyət sözləri bir cümlədə bir neçə dəfə təkrarlanır.

Məsələn, “Mən ona dedim ki, mən sənin dostunam”. Bu cür cümlə quruluşundakı qüsurları tutmağı Əlisa müəllim hamıdan yaxşı bilir, işinin ustasıdır və ona dərs keçmək niyyətimiz də yoxdur. Sadəcə, “Yad” belə tərcümə olunmamalı idi.

Cümlələr bütün mətn boyunca qısa-qısa təqdim olunur, hadisələr çox intensivləşdirilir, tələskənlik hiss olunur, harasa qaça-qaça tərcümə edilib, oxucunu və nəşriyyatı yola verib. Redaktə işindən isə danışmağa dəyməz. Kim edibsə görünür qonorar xətrinə başından edib. Redaktəni bir sözlə ifadə etmək olar - Bərbad!!!

...Tərcüməçi işi ikinci müəllif vəzifəsidir. Oxucunu məhz yazıçının elə bu dildə yazdığına inandırmaqdır. “Yad”ı rusca oxuyan Kamyunun rusca yazdığını, türkcə mütaliə edən türkcə qələmə aldığını düşünməlidir. Oxucu onunla yazıçı arasında tərcüməçi olduğunu hiss etməməlidir. Belə olmayanda qarşımıza keyfiyyətsiz tərcümələr, ya da elə doğmalaşmayan “Yad” çıxır...  

Bayrağınla məsud yaşa?

Tolstoyun “Vətənpərvərlik əclafların son sığınacağıdır” bəşəriyyətə qışqıran bu şüarı 9 noyabr təqvimi üçün keçərlidir. Bayrağa bürünən iblislərin hər ilin bu günündə bizə uropatriotluq dərsi keçməsi qədər ikinci ikrah doğuran hiss yoxdur. Bizə bayraq dərsi keçməyin.

Mənim üçün bayrağa görə ev yıxan və vətəndaşını zorla küçəyə töküb, sürgün edən, evsiz-eşiksiz qoyan İlham Əliyevin 2009-cu ildə çıxardığı “Bayraq Günü” qeyri-legitimdir.  Vətəndaşına hörmət etməyən bir dövlət bayrağına sayqı duya bilməz. Sizə “Eurovision”da bayrağımıza münasibətdən, polisin mitinqdə bayrağı əski parçası kimi büzmələməsindən yazıb demaqogiya etməkdən uzağam.

Sadəcə həmkar - yoldaşım Natiq Güləhmədoğlu ilə canlı şahidi olduğumuz bir tükürpədici faciəni yada salmaq kifayətdir: Bayraq Meydanı tikintisinə görə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə xidmət edən 30 hərbçi ailəni zorla küçəyə töküb, evlərini başlarına uçurdular.

Bu dəhşətli, qəzəb doğuran və qan donduran səhnənin Natiqlə göz yaşları içərisində lentə almışdıq. Körpələrin göz yaşına, qocaların ah-naləsinə baxmayıb evlərinin içində olduqları halda “lom”la mənzillərini dağıdıb, polis zorakılığı ilə hərbçiləri çölə atdılar.Vəssalam, əlavə şərhə ehtiyac görmürəm, gəlin həmin hadisələri əks etdirən fotolara nəzər yetirək:

Bayraq qəzan mübarək, Azərbaycan!!!

Azadlığa pərvanə kimi...

Bu günləri acgözlüklə oxuduğum Əlisa Nicat yaradıcılığına heyranlığımı gizlətmirəm. Dövrümüzdə düşündürə bilən, klounluqdan, şitlikdən, sözü saqqız kimi çeynəyib tullayanlardan uzaq olan müəllifləri “əldə çıraq” gəzirəm.

Fəlsəfənin fövqündə dayanan, sözün nicatı olan Əlisa Nicat pritçalarından birində incə bir mövzuya - pərvanələrin niyə özünü oda atıb yandırmasına toxunub. Pritça Kafka üslubunu xatırladır, sentimentaldır, təhtəlşüura təsir edir, ümidvericidir, hiss olunur ki, Əlisa müəllim bunu yaşayaraq qələm çalıb.  

****                                       

                                                         (ƏLİSA NİCAT)

                                                                                                        

Ziqmund Freyd yazır ki, canlılar, xüsusilə insanlar ölümə can atır. Onlar əvvəlki cansız dövrlərinə - dinclik vəziyyətlərinə qayıtmaq istəyirlər. Çünki canlı olmaq saysız əzab instinktləri ilə müşayiət olunur.

Əlisa müəllim Freydin bu nəzəriyyəsinə söykənərək pərvanələrin özlərini oda atıb yandırmasından söz açır. Pritçanı oxuyarkən bu yerdə od mənə Azadlıq, pərvanə isə fədailəri yada salır.

Sitat: Lampa hey yanar, pərvanələr də ardı-arası kəsilmədən bir-birlərini əvəz edib ölərdilər. Niyə? Nə üçün bu gözəl, zərif məxluqlar özlərini işığa, oda çırpıb məhv edirlər? Şərq şairləri bu hadisənin yalnız zahiri tərəfini qələmə alıb, bu balaca məxluqların şam işığına aşiq olduqlarını söyləyiblər. İşığa aşiq olan məxluqlar! ”.

****

Yazıçının qeydləri hardasa Kamyunun “Sizif”inə də bənzəyir: canlı ömürlük əzaba məhkum olunub. Ancaq mən özünü sevərək oda çırpıb məhv olan pərvanələrlə azadlıq uğrunda özünü tələf edən fədailəri bir tərəzidə görürəm. Onlar azadlığa qurban gedirlər, azadlıq isə demokratiyadan alidir.

Əlisa müəllim yazır: “Axı bu balaca, zərif və oda davamsız məxluqlar bu işığın təhlükəli olduğunu dönə-dönə hiss edirlər. Bəs niyə əl çəkmirlər? Əl çəkə bilmirlər. Bu instinkt, bu çağırış, bu hiss həyat eşqindən qat-qat güclüdür.
Yox, pərvanəni yandıran bu həqiqət eşqi deyil. Bəlkə, güclü, qüdrətli maraq instinktidir, bu parlayan şeyin nə olduğunu dərk etmək, bilmək ehtirasıdır. Bu, ola bilər. Çünki pərvanələr insanlardan çox-çox qədimdirlər və onlar gecə həyatı keçirib milyon illərlə işıq görməyiblər. Axı milyon illər şam işığı, lampa işığı olmayıb. İndi birdən-birə cəmi bir neçə min ildir ki, hardasa evlərdə, ya başqa yerdə nəsə yanıb parlayır və bunun nə olduğunu bilmək həvəsi pərvanələri bu cür hərəkət etməyə məcbur edir”.

****                                     

Dəhşətli metaforadır. Oxuduqca tüklərim tikan-tikan oldu. Yəni, fədailər də pərvanələr kimi odun,  azadlığın nə olduğunu bilmək ehtirası ilə meydanlara çıxır, həbsə atılır, döyülür, ailəsini zərbə altına qoyur, ac-susuz, diskomfort həyat tərzi seçirlər. Çünki pərvanələr kimi milyon illər azadlığın nə olduğunu bilməyiblər, buxovlanmış həyatlarını indi qurtuluş üçün şam işığına fəda edirlər.

Yazıçının söylədiyi kimi, indi qəflətən hardasa nəsə yanıb parıldayır, bunu bilmək marağı hakim kəsilir. Azərbaycan insanı hansısa yarımadada, yaxud uzaq məmləkətdə azadlıq uğrunda mücadilə görür, onun parıltısındakı cazibədarlıq həvəs, impuls yaradır. Beləcə ruhlanmış fədailər özünü odun-alovun içinə atırlar, sevdiklərindən...

****                     

Dünyada elə bir canlı yoxdur ki, ölümdən, təhlükədən qaçmasın, qorxmasın. Əli müəllim deyir ki, cəsur aslanlar, pələnglər belə, təhlükə görəndə aradan çıxırlar. Zərif, gözəl pərvanə isə qaçmır, qorxmur və qurban gedir. Hətta körpə əlini şam işığına uzadanda bir balaca yanan kimi ağlayır, təkrar əlini uzatmır. Pərvanə isə dönə-dönə yansa da, əl çəkmir, yanıb ölməyincə hey fırlanıb özünü oda vurur. Necə ki, Azərbaycan insanı azadlığa canını tapşırır. Məktəb vaxtı tarix müəllimimin tez-tez işlətdiyi, mənə şablon görünən bir fikri indi qulaqlarımda cingildəyir: həyatda heç nə mənasız deyil...